Achter de portretten. Foto's en achtergronden bij Daar Werd Wat Groots Verricht

(Het copyright van alle foto's berust bij © Archief van Vleuten)

Oom Jan van Vleuten met Diederik in zijn armen in de tuin van Schuylenburg in de zomer van 1967.

"Het is niet omdat ik mijzelf zo belangrijk vind dat ik dit geschreven heb, maar ik vind wel dat ik in een belangrijke tijd geleefd heb. De grote veranderingen die zich in de wereld voltrokken tijdens mijn leven zijn als een waterval over mij en mijn generatie heen gekomen. Daarvan wil ik nog een laatste maal getuigen".

Met deze regels beginnen de memoires van Jan van Vleuten, een bijna 700 pagina's tellend manuscript dat hij in de winter van 1981 voltooide. In een begeleidende brief schrijft Jan dat hij niet de illusie heeft dat iemand zijn herinneringen in extenso zal lezen.
Het is anders gelopen. Zijn memoires vormen een kleine 30 jaar later de basis voor mijn theaterprogramma.

Daar Werd Wat Groots Verricht is dan ook opgedragen aan Oom Jan van Vleuten.
In bewondering, verwondering en liefdevolle herinnering.

Diederik Jan Hielke van Vleuten.

Lente 2010

MacArthur Monument, ter herinnering aan de landing bij en slag om Leyte, 20 oktober 1944

Voor mij lengen de schaduwen.

De schemering is gevallen.

Mijn dagen van weleer zijn voorbij, in klank en kleur.

Schemerend door de dromen van dingen

die voorbij gingen zijn ze vergleden.

De herinnering eraan is van een wonderlijke schoonheid,

besprenkeld met tranen

en gevleid door glimlachjes van het verleden.

Citaat uit de afscheidsrede van generaal Douglas Mac Arthur (1880-1964)

door oom Jan gebruikt als motto voor zijn memoires

De Fiat van mijn overgrootvader, hier trots achter het stuur gezeten. Suikerfabriek Perning, 1913. De 'kornet' Sardo bediende de toeter(s). Naast de auto een mij helaas onbekende man in tropenpak met zijn echtgenote op de achterbank.

De besaran bij suikerfabriek Perning, Modjokerto, Oost-Java, waar Jan van Vleuten opgroeide voor de Eerste Wereldoorlog. Het huis werd ontworpen door zijn vader Samuel Cornelis Simon, hoofdadministrateur van de fabriek en 'toean besar Pan Plieten' uit 'Daar Werd Wat Groots Verricht'. Het huis werd zwaar beschadigd tijdens de Politionele Acties.

Perning, 1912. v.l.n.r. Huiberta van Vleuten-van der Mandele, Daphne, Jan, Samuel Cornelis Simon van Vleuten en Sam voor de ingang van de besaran.

Olieverfschilderij van de besaran in Perning, rond 1918 geschilderd in opdracht van mijn overgrootvader door de Japanse schilder Kichigoro Mori Kinsen (1899-1959), die later de favoriete schilder van Soekarno zou worden.

Fragment van de terrasvloer afkomstig van de besaran in Perning.
Tijdens zijn Indonsië reis in 1992 vond mijn vader deze scherf op de plek waar de besaran ooit stond.
De scherf ligt nu op het graf van mijn grootvader Sam, broer van Jan.

'Home, carry it in your heart
build it behind your eyes,
safe among your own'

(James Taylor)

Jan bij een irrigatiekanaal te Wintersvlei, bij Elsenburg College, Kaapprovincie, Zuid Afrika 1927

'Record of Student' Johannes Christiaan van Vleuten, Elsenburg College 1926-1927. Met bijzondere dank aan Willy van Zijl, archivaris van Elsenburg College in 2011

Ontginningen onderneming Kaba Wetan, Sumatra 1932

De Grote Planter. Kaba Wetan 1932

Jan en Aukje op onderneming Sindoe Agoeng 1936

Just Married

Aukje voor het huis van vrienden in Lingardjatti, Java 1939

Haagse Courant met op de voorpagina de aankondiging van de capitulatie van Nederlands-Indië. Archief van Vleuten

Briefjes bij de pakjes van Aukje voor Jan in kamp Adek

... 1 pakje scheermesjes, 1 zoen van Aukje ..

.. 1 pak verband-watten, 1 zoen van Aukje, 1 polo -hemd ..

Jan van Vleuten februari 1946

'Zo stonden wij daar opeens te zingen in die vreemde dagen van augustus 1945. Eerst klonk het voorzichtig uit een enkele schorre, hese stem, tot steeds meer mannen het overnamen. Tenslotte zongen wij het allemaal uit volle borst, met tranen in onze ogen. Het leek of het Wilhelmus boven onze hoofden opsteeg en of het lied bleef hangen boven dat omheinde onwezenlijke terrein van verdriet en dood dat kamp Bandoeng was'.

Soekarno leest de onafhankelijheidsverklaring voor op 17 aug 1945 om 10.00 a.m. voor zijn huis aan de Jalan Pegangsaan Timoer.  “Wij, het volk van Indonesië, verklaren hierbij de onafhankelijkheid van Indonesië. Zaken betreffende het overdagen van de macht, etc. zullen op een ordelijke wijze en zo spoedig mogelijk worden uitgevoerd. Djakarta, 17-08-45. In de naam van het Indonesische volk. Soekarno Hatta”. Vervolgens wordt Indonesische vlag gehesen en het Indonesia Raya gezongen. Even later maakt radio Bandoeng het nieuws bekend.

Ataka. Warme kleren voor in het koude Nederland.

Deze foto's zijn stills uit een film over het transport van repatrianten aan boord van de Tegelberg in Mei 1946.
Jan en Aukje kwamen in Nederland aan op 16 februari 1946 met de Boissevain.
(Met dank aan Herman van Oosten)

Nederlandse militairen op de trappen van de besaran bij SF Perning, 1947

Detail van dezelfde foto

Herdenkingsuitgave 1 jaar Repoebliek Indonesia. (coll. van Vleuten)

Redevoeringen van Luitenant-Gouverneur-Generaal van Mook (coll. van Vleuten)

Een paar titels uit mijn bibliotheek, waaronder de befaamde pleitrede van Soekarno, uitgesproken voor de Landraad tijdens zijn proces te Bandoeng december 1930 en 'De Ethische Koers in de Koloniale Politiek' van Mr P. Brooshooft, die in 1901 als eerste de term Ethische Koers introduceerde.

Tempo Doeloe. . Catalogus van de afdeling Nederlandse kolonieën op de Wereldtentoonstelling te Amsterdam 1883 en een publicatie van ene Daniel Adolphus Lange, Fellow of the Royal Geographical Society, die alvast een voorschot neemt over de mogelijke staatkundige gevolgen van de aanleg van het Suezkanaal. (coll. van Vleuten)

'Ik ben getuige geweest van de ondergang van het Nederlands imperium in Azië. De val van Nederlands-Indië heeft zich voor mijn ogen voltrokken'.

'Zonder enig vlagvertoon maakte de boot zich los van de kade. Ik heb mijn geboorteland nooit meer terug gezien, anders dan in mijn dromen'

Samuel Cornelis 'Sam' van Vleuten 1905-1967

Johannes Christiaan 'Jan' van Vleuten 1906-1989

Daarvan wilde ik op deze bladzijden getuigen. . .

Diederik (met haar) en oom Jan (met jeneverfles) bij de Trou de Mine, La Boiselle, Somme 1983

Oom Jan en Diederik. Lunchpauze bij Thiepval, Somme, 1983

'Ik ken de Eerste Wereldoorlog van geluid' schrijft Jan in zijn memoires. Hij doelt daarmee op de zomers die hij doorbracht in de periode 1914-1918 op een boerderij in Brabant niet ver van de Belgische grens. 'Van over de grens konden wij het gerommel horen van de kanonnen van het Westfront in Vlaanderen. Het zal met die ervaring te maken hebben dat ik na mijn pensionering een grote leeshonger kreeg naar boeken over de Grote Oorlog'.
In 1983 maakten oom Jan, mijn vader en ik een bedevaart naar de voormalige slagvelden van die oorlog.

Jan van Vleuten met zijn lidmaatschapspasje van The Western Front Association Nederland, de vereniging die zich bezig houdt met de bestudering van de Eerste Wereldoorlog. Jan was lid van het eerste uur.

Oom Jan

Uit het leven van
Johannes Christiaan van Vleuten,
alias Oom Jan
uit 'Daar Werd Wat Groots Verricht'.

Familie-album

Uit het Van Vleuten familiearchief

Begin van de afscheidrede van mijn vader bij het overlijden van oom Jan.

Toetie in de sneeuw

"In Indië is het altijd warm, het vriest er niet en het sneeuwt er niet. Als de kinderen dan uit Indië naar Nederland komen kijken ze erg raar op, als ze sneeuw zien. De een zegt: het regent suiker. De ander: het regent wit. De derde: het regent kapok uit de matrassen. En ik heb een jongetje gekend, dat voor en achter en opzij uit de ramen van het huis ging kijken om te zien of de regen overal zo vreselijk gek was. En als die witte regen dan op de straten blijft liggen, dan begrijpen die kinderen uit Indië er niets van".

Citaat uit 'Indië voor jongens en meisjes' van mevrouw C.J. Rutten- Pekelharing.
Deze foto uit het van Vleuten familiearchief inspireerde Jan Boerstoel tot het schrijven van zijn lied 'Voorkind', dat ik voor mijn programma omdoopte tot 'Toetie in de sneeuw'.
Onder de foto schreef mijn overgrootvader destijds: Toetie in haar eerste sneeuwbui, Den Haag 1902.
Het lied is te beluisteren op Youtube. Klik op de foto.

Familierëunie in Amstelveen 7 december 2010. Diverse van Vleutens een paar generaties later. V.l.n.r.: Ronald Eduard, Diederik, Bea Berendina en Marcel, na afloop van Daar Werd Wat Groots Verricht.

Wien Neêrlands bloed

Op de wijze van: Wien Neêrlands bloed in d'aders vloeit van vreemde smetten vrij

Op de linkerfoto notaris van der Mandele, met gekruiste armen en martiale snor, vlak voor de eeuwwisseling te Pekalongan, midden-Java. Links op de foto Huiberta Anna Carolina van der Mandele, moeder van Oom Jan uit DWWGV. De foto rechts, vrolijk zittend op een stoel, oom Henk van Vleuten met zijn vier 'Javaanse' kinderen. Staande, met de hand in de zij, zien wij toean besar 'Panplieten', vader van oom Jan, en Huiberta van der Mandele. Het meisje met de strik in het haar is Daphne van Vleuten, het jonge zusje van Sammie en Jan, die mee terug ging naar Indië in 1914 terwijl haar broertjes in Nederland achterbleven om aldaar 'gedegen Nederlandsch onderwijs' te gaan genieten.

De 'Indische tak' van mijn familie liet zich in publicaties niet onbetuigd. Lodewijk Cornelis (1839-1908) schreef onder meer een vlammend protest tegen 'Het leven in Nederlands-Indië' van de uitermate geestige 'azijnpisser' Bas Veth (zie foto hieronder). Jan Marinus van Vleuten (1837-1892) hield het zakelijker in zijn 'Het grondbezit in het regentschap Pamekassan'. (ex. uit Archief van Vleuten)

De oma van oom Jan was een van Blommestein. In het archief van Vleuten bevindt zich een door deze Jaqueline Jacobine van Blommestein geschreven verslag van de scheepsramp met het schip De Overijssel op de kusten van Somalië, bij Kaap Guardafui in 1879. De van Blommesteins lieten in ruime mate hun sporen na in Nederlands-Indië. Hier een werk van Mr Adolphe Francois van Blommestein (1859-1919) uit de bibliotheek van Pieter Jelle Troelstra en thans onderdeel van het Archief van Vleuten.

Indië Herdenking Den Haag 15 augustus 2010

Op 15 augustus 1945 capituleerde Japan en kwam er een einde aan de Tweede Wereldoorlog in Azië. Het is dit jaar 65 geleden. Oom Jan van Vleuten, held uit 'Daar Werd Wat Groots Verricht', schrijft in zijn memoires hoe het nieuws van de Japanse overgave pas enige dagen later bekend werd gemaakt door de leiding van kamp Bandoeng (het 15e Bat.) waar hij met duizenden anderen geïnterneerd was. Hij schrijft dat het Wilhelmus werd gezongen en dat het leek of dat lied 'voor een ogenblik bleef hangen boven dat omheinde terrein van verdriet en dood dat kamp Bandoeng was'.
Ieder jaar komen op 15 augustus vele mensen bij elkaar in Den Haag om bij het Indisch Monument stil te staan bij dat historische moment. Om stil te staan bij de voorbije oorlog in Azië. Maar ook om terug te denken aan alles wat er na die hoopvolle 15e augustus nog komen zou. Want de capitulatie van Japan bracht niet de bevrijding waar zo lang naar uitgekeken was. Er zou nog een lange periode aanbreken van nieuw bloedvergieten, van nieuwe oorlogen, nieuwe rampen en leed. Voor de zwaar beproefde bevolking van Indonesië, voor de Nederlanders. Op 27 december 1949 vond in Amsterdam de souvereiniteitoverdracht plaats in het Paleis op de Dam. 'Voor het aangezicht Gods', aldus koningin Juliana, 'die weet waarom dit samengaan in vrijheid niet eerder maar ook niet later werd bereikt, en die het falen kent der generaties'.

De Indiëherdenking in Den Haag staat in beginsel stil bij de capitulatie van Japan, maar het is ook een plek geworden waar veteranen uit de Politionele Acties elkaar weer vinden. Een plek voor die eenzame man met zijn vlag en grijze manen die, zwijgend en onbewogen als een standbeeld, aandacht vraagt voor zijn zaak. Een plek waar jongere generaties naartoe komen, op zoek naar antwoorden op vragen die thuis misschien niet gesteld konden worden. Een plek voor iedereen die, op welke wijze dan ook, een band heeft of voelt met het voormalig Nederlands Indië en het huidige Indonesië. De lijnen van die geschiedenis kwamen op zondag 15 augustus 2010 bijeen, 65 jaar en een mensenleven na dato. Ik had mijn camera bij me en heb geprobeerd er iets van vast te leggen. Iets van het verdriet van Indië. En van de troost die ieder jaar opnieuw wordt gezocht en gevonden in dat samenzijn in vrijheid op het groene gras aan de Teldersweg in Den Haag.

Diederik van Vleuten